Шетелдіктердің Қазақстанда жылжымайтын мүлікке иелік етуі: Сыйға тарту мен мұрагерлік арқылы алынған мүліктің құқықтық салдары

Қазақстанда жылжымайтын мүлікке меншік құқығы бар шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы мәселе жиі талқыланады. Көптеген Қазақстан азаматтары азаматтығын өзгерткенмен, тұрғылықты жерін өзгертпейді. Сонымен қатар, шетелдіктер, әсіресе ТМД елдерінің азаматтары, Қазақстан азаматтарынан мұраға жылжымайтын мүлік алуы мүмкін. Алайда, резидент емес шетелдіктер Қазақстанда жылжымайтын мүлікке иелік ете ала ма? Олардың салық міндеттемелері қандай? Түсініп көрейік.

Азаматтық және резиденттік ұғымы

1995 жылғы 19 маусымдағы №2337 «Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Заңының 2-бабына сәйкес, Қазақстан аумағындағы шетелдіктер:

• Қазақстан Республикасының азаматы емес;
• басқа мемлекеттің азаматтығын растайтын (мысалы, шетел паспорты бар) адамдар.

Салықтық резиденттік ұғымы да бар. ҚР Салық кодексінің 217-бабы 1-тармағына сәйкес, ҚР резиденті:

• Қазақстанда тұрақты тұратын жеке тұлға (12 ай ішінде кемінде 183 күн);
• Қазақстанда тұрақты тұрмайтын, бірақ өмірлік мүдделер орталығы осында орналасқан тұлға (отбасы, жылжымайтын мүлік бар).

Резидент емес шетелдіктер – басқа елде тұрақты тіркелген және тұратын жеке тұлғалар.

Шетелдіктердің жылжымайтын мүлікке құқықтары

1995 жылғы Заңның 9-бабына сәйкес, Қазақстанда тұрақты тұратын шетелдіктер (ықтиярхаты барлар) тұрғын үй қатынастары саласында ҚР азаматтарымен тең құқықтарға ие. Яғни, ықтиярхаты бар шетелдіктер Қазақстанда тұрғын үй мен басқа да мүлікке меншік құқығына ие бола алады.

Уақытша болатын шетелдіктер халықаралық шарттар мен ҚР заңнамасы негізінде мүліктік құқықтарға ие бола алады. Алайда, резидент емес шетелдіктерде мүлік алу кезінде кейбір қиындықтар туындауы мүмкін.

Мүлікті иеліктен шығару міндеті

ҚР Азаматтық кодексінің 252-бабы 1-тармағына сәйкес, егер резидент емес шетелдіктің меншігінде заңнамаға сәйкес оған тиесілі бола алмайтын мүлік болса, ол мүлікті 1 жыл ішінде иеліктен шығаруы тиіс. Бұл мерзім өткен жағдайда, мүлік сот шешімімен мәжбүрлеп иеліктен шығарылады.

Салықтық міндеттемелер

Жылжымайтын мүлікке салық салу мәселесі де маңызды. ҚР Салық кодексінің 216-бабына сәйкес, резидент емес шетелдіктер ҚР-дағы көздерден алынған табыстардан салық төлеуге міндетті. Сыйға немесе мұраға мүлік алу жағдайында – бұл жеке табыс салығы (ЖТС).

ЖТС сомасын резидент емес шетелдіктер Салық кодексінің 317-бабы, 320 және 646-баптары бойынша есептеуі тиіс. Жылжымайтын мүлікті сату кезінде салық мөлшерлемесі 15% құрайды, ал салықтық жеңілдігі бар мемлекет азаматтары үшін – 20%.

Салық мүліктің жалпы құнынан емес, құн өсімінен төленеді. Сатып алу бағасы нөлге тең болған жағдайда, кадастрлық құн алынады, бұл ЖТС сомасын ұлғайтады.

Декларацияны тапсыру мерзімі

ЖТС декларациясын келесі жылдың 15 қыркүйегіне дейін тапсыру қажет. Резидент емес жеке тұлға:

• ИИН алуы тиіс;
• ЖТС сомасын өзі есептейді;
• 270.00 нысанын келесі жылдың 15 қыркүйегіне дейін тапсырады;
• Салықты 25 қыркүйекке дейін төлейді.

Егер шетелдік резидент емес есепті кезең ішінде ҚР-дан кетсе, 270.00 нысанын ағымдағы салық кезеңінде тапсыра алады.

Қорытынды

Ықтиярхаты бар шетелдіктер Қазақстанда азаматтармен тең дәрежеде жылжымайтын мүлікке иелік ете алады. Резидент емес шетелдіктер мүлікті 1 жыл ішінде иеліктен шығарып, ЖТС есептеп, декларацияны тапсырып, салықты төлеуі тиіс.